علایم مزاجهای چهارگانه و انتخاب غذا.حجامت.زالو درمانی.

اموزشی و بهداشتی و سلامتی

 

باب اول: در بیان قوای دانه‌ها

گندم: در درجه اول گرم و تر، بسیار مغذی (کثیرالغذاء)

جو: در درجه اول سرد و خشک، ارزش غذائی کم (قلیل‌الغذاء)، نفخ‌آور

نخود سفید: در درجه اول گرم و تر، گرمی‌بخش؛ نخود سیاه و قرمز، قوت بیشتری نسبت به نخود سفید دارند.

عدس: در درجه اول سرد و در درجه دوم خشک، تاریک کننده نور دیده.

جاورس و ارزن (دخن): هردو سرد و خشک‌اند و باعث حبس شکم می‌شوند.

باقلا: در درجه اول سرد و خشک، نفخ‌آور، گوهری ردئ دارد.

شنبلیله [تخم آن]: در درجه اولی گرم و در درجه دوم خشک، سردردآور

ماش: در درجه اول سرد و مرطوب است و گوهری نیکو دارد.

لوبیا: نوع قرمز، سیاه و سفید آن، گرم و تر، نفخ‌آور و برای معده نامطلوب و ردئ است.

کنجد: در درجه اول گرم و مرطوب، گوهری نیکو دارد اما مُفسِد معده است.

خشخاش: در درجه اول سرد و در درجه دوم خشک

بذر کتان: گرم و تر، ملین و تقویت کننده توان جنسی

شاهدانه: گرم و خشک در درجة دوم و سردردآور

برنج: در درجه اول گرم و یبوست‌آور (قابض)

باب دوم: در بیان [قوای] انواع گوشت‌ها

گوشت میش و برّه، گرم و تر است اما گوشت بره مرطوب‌تر است.

گوشت گاو سرد و خشک است.

گوشت گوساله معتدل است.

گوشت بز و بزغاله سرد و خشک است اما گوشت بزغاله مرطوب‌تر است.

گوشت شتر قابل ذبح ‌شدن، گرم و خشک است.

گوشت همه حیوانات صحرائی، سرد و خشک است و تولید سودا می‌کند.

گوشت خرگوش، سرد و خشک است.

گوشت کبوتر و جوجه‌ها گرم و مرطوب است.

گوشت مرغ و جوجة مرغ گرم و دارای رطوبتی معتدل است.

گوشت آهوی صحرائی نسبت به گوشت پرنده اهلی گرم تر و خشک تر است.

گوشت خانواده گنجشک‌ها، چکاوک‌ها و [؟]، گرم و خشک است.

گوشت پرندگان آبی کلاً سردتر، مرطوب‌تر، سنگین‌تر و سفت‌تر از گوشت پرندگان اهلی است.

 

باب سوم: در بیان خواص ماهی

ماهی تازه کلاً سردوتر، سریع‌الهضم و مولّد بلغم و شُل‌کنندة معده است. ماهی نمک‌سود کلاً گرم‌وخشک، سنگین و دیرهضم و تباه‌کنندة معده است، و صفرا و بلغم تولید می‌کند.

تخم ماهی تازه، سردوتر بوده، بلغم تولید می‌کند و شل‌کننده معده است. تخم‌ماهیِ نمک‌سود، گرم و سنگین و مفسد خون است.

باب چهارم: در بیان قوای لبنیات، چربی‌ها، کره‌ و پنیر

فرآورده لبنی گاو، اعم از شیر و دوغش سردتر و خشک‌تر و غلیظ‌تر از فرآورده لبنی گوسفند است و فرآورده لبنی بز در میان این سه مورد، لطیف‌تر و سبک‌تر به حساب می‌آید.

همه فرآورده‌های لبنی در مجموع سرد، تر، نفخ‌آور، ملین شکم و سرد کننده معده‌اند و در زمره غذاهای بیماران کبدی و گرم‌مزاجان می‌باشند.

چربی، طبیعتی گرم، ملین و مفسد دارد. کره نسبت به چربی از گرمی‌ و روان‌کنندگی کمتری برخوردار است. پنیر تازه سرد و تر بوده و غذائی مناسب است. پنیر تند (حرّیف)، گرم و خشک بوده و از حیث غذائی، ردئ است.

 

باب پنجم: در بیان قوای سبزیها

کاهو: سرد و تر و غذایی مناسب است.

کاسنی: مایل به سردی و خشکی، مناسب برای معده و کبد است.

تره‌تیزک: خشک و سردردآور، تقویت کننده قوه جنسی است.

برگ حب‌الرشاد و خردل: گرم و خشک، کمی ‌نفخ‌آور، تقویت کننده هضم است.

خرفه: سرد و تر، غذایی مناسب، نرم کنندة زبری است.

بادرنجبویه: گرم و خشک، مفید برای قلب، معده، سردمزاجان و جرب [حزن و اندوه؟]گشنیز: خاصیت غالب آن سردی و دیرهضم است.

کرفس: گرم و خشک، تقویت کننده هضم.

سداب: گرم و خشک، ریاح را تحلیل می‌برد و معده نفخ‌دار را گرمی می بخشد.

پودنه و نمّام: گرم و خشک و برای معده نیکوست.

طرخون: سرد، غلیظ و دیرهضم.

ترشک (حماض): سرد. اگر پخته و آب آن گرفته شود باعث حبس شکم است.

تره: گرم و خشک، مقوی هضم است و شکم را از بلغم پاک می‌کند.

حندقوقا (شبدر): گرم و خشک و سردردآور.

حشوث: غالب بر آن گرمی ‌و خشکی است و آمیزه‌ای از چندین قوه (مرکب‌القوی).

چغندر (سلق): در درجه اول گرم و خشک است.

سرمق (قطف: اسفناج رومی)، الانتفایاخ بقله یمانیه: سرد، تر و ملین.

لبلاب: گرم و خشک و ملین شکم.

کدو: سرد، تر و ملین.

بادمجان: گرم، خشک و مفسد خون.

هلیون: گرم، تر و تقویت کننده قوه جنسی.

کِبَر: گرم و خشک و برای طحال خوب است.

شوید: گرم و خشک و برای معده نامطلوب است.

 

باب ششم: خواص ریشه سبزی‌ها

ترب: گرم و خشک، مقوی هضم، نفخ‌آور

سیر: گرم و خشک، گرمی‌بخش قلب و دماغ

کلم و کلم رومی (کرنب و قنبیط): هر دو گرم و خشک و مولد سودا.

هویجِ زردک: گرم و خشک، دیرهضم، نفخ‌آور

قارچ و سماروغ (فطر و کماه): سرد، تر، دیرهضم و مولد بلغم است.

 

باب هفتم: خواص میوه‌های تازه

انار شیرین: بویژه انار املسی، طبیعتی معتدل و ملین دارد.

به شیرین: گرمی ‌معتدلی دارد، به ترش طبیعتی سرد دارد. همه انواع به، قابض و باعث یبوست است و مقوی معده به حساب می‌آیند.

زردآلو: سرد، تر و مولد رطوبت‌هاست.

توت: سفید گرم و روان‌کننده است اما توت سیاه سردی معتدل دارد؛ هر دو طبیعت را روان می‌کنند اما توت سرخ، سرد بوده و یبوست می‌آورد.

انواع گلابی: سرد، قابض و یبوست‌آور است اما نوع شیرین، سردی‌ و یبوست کمتری دارد.

انگور سیاه: گرم، تر، دیرهضم، نفخ‌آور و روان کننده طبیعت است.

انگور سفید: گرمی ‌کمتری دارد.

انواع خرما: گرم و تر، سردردآور، شل کننده معده و بسیار خون‌ساز است.

انواع غوره خرما: سرد، باعث یبوست و دیرهضم است.

انجیر: گرم و تر و به میزان شیرینی‌اش ملین طبیعت است.

آلوی شیرین: سرد، تر و روان کننده شکم است.

آلوی ترش: سردتر [از آلوی شیرین] است و روان کنندگی کمتری دارد.

موز: معتدل، قوت آن به میزان زردی آن است.

نیشکر: گرم و تر معتدل است.

کیل: سرد و خشک است و از روانی شکم جلوگیری می‌کند. کُنار تازه هم چنین است.

خربزه: خربزه شیرین، گرم است و خیلی زود به صفرا بدل می‌شود و خربزه غیرشیرین سرد است و سریعاً به بلغم مستحیل می‌گردد.

خیار و خیارزه: هر دو سرد تر و مولد بلغم و ریاح‌اند.

 

باب هشتم: قوای میوه‌های خشک

عناب: گرمی ‌معتدل و طبیعتِ غلیظ دارد.

سپستان: گرمی و لینت معتدل دارد.

بادام تازه: سرد، تر، غلیظ و نفخ‌آور است.

پسته: گرم و خشک است.

فندق: گرمی‌ و سردی معتدلی دارد، خشک و نگه دارندة شکم است. 

گردو: خشک آن گرم‌و‌خشک است و تازة آن، گرمی‌‌وخشکی کمتری دارد و کمی‌ نفخ‌آور و سنگین است.

کُنار خشک: سرد و خشک و نگه دارنده شکم.

سنجد: خشک و گس است و در گرمی ‌و سردی طبیعت معتدلی دارد.

برگة هلو: گرمی‌و سردی معتدلی دارد. غلیظ و مولد بلغم است.

برگة زردآلو: قوه آن به میزان شیرینی و ترشی آن است. برگة زردآلوی شیرین متمایل به گرمی ‌و ترش آن متمایل به سردی است.

مغز بنه: گرمی و لینت معتدل دارد. نوع کوچکتر آن گرم بوده و خشکی آن معتدل است.

چلغوزه (دانه صنوبر): گرم و روان است.

نارگیل: تازه آن گرمی و لینت معتدل دارد و کهنه آن گرم و خشک است.

شکر: گرمی و لینت معتدل دارد.

عسل: بسیار گرم و خشک است اما گرمی‌ کمتری نسبت به مویز دارد.

مویز: شیرینِ آن گرمی و لینت دارد و مویز ترش سرد و خشک است.

بلوط: بسیار سرد و خشک است.

شاه بلوط: معتدل‌تر از بلوط است.

 

باب نهم: طبیعت روغن‌ها

روغن کنجد خام آن گرمِ ‌معتدل و خشک و شیرینش، گرم و خشک است.

روغن بادام شیرین: از حیث گرمی‌ و لینت‌، معتدل است.

روغن زیتون نارس (زیت‌الانفاق): سرد و خشک است.

روغن رکابی: گرم و خشک است.

روغن بنفشه: سردی و رطوبت معتدلی دارد.

روغن گل خام: سرد و خشک است.

روغن بید: در گرمی‌وخشکی طبیعت معتدلی دارد.

روغن زیتون: بسیار گرم و خشک است.

روغن بان: گرم و خشک.

روغن خردل: گرم و خشک.

روغن نسرین: گرم و خشک.

روغن خشخاش: سرد و خشک.

روغن شاه‌دانه: گرم و خشک.

روغن نیلوفر: سرد و مرطوب

روغن ترب: گرم و خشک.

روغن پسته: گرم و چرب.

روغن خیری (شب‌بو): از حیث گرمی ‌و سردی طبیعت معتدلی دارد.

روغن حنا: سرد و قابض.

روغن بابونه: گرم و لیّن.

روغن مرزنگوش: گرم و خشک.

 


 

باب دهم: طبیعت گل‌ها

گل سرخ: ترکیبی از قوا و قابض

سوسن اللزورد [؟ احتمالاً سوسن زرد یا سوسن آزاد مورد نظر بوده است که با صفت فارسی در متن عربی آمده است]: خشک

نسرین: گرمی‌معتدل دارد

شاهسپرمپ جوانه‌اش گرمی معتدلی دارد اما رسیده‌اش گرم و خشک است.

پنج‌انگشت: گرم و خشک

شب‌بو: گرمی‌ معتدل دارد.

مرماحوز: گرم و خشک

درمنه: گرم و خشک

برنجاسف: گرم و خشک

لفّاح: ترکیبی از قوا و مخدر

شکوفه بیدمشک: گرمی‌ و سردی معتدلی دارد.

یاسمن سرخ: گرم و خشک

یاسمن سفید: معتدل

یاسمن زرد: قوه ضعیفی دارد.

مورد: مرکب‌القوی و قابض

بابونه: گرمی‌ و خشکی معتدلی دارد.

أسفرجد: بسیار گرم

 

باب یازدهم: طبیعت عطرها

مشک: بسیار گرم و خشک

عنبر: بیش از مشک، گرم و خشک است.

عود هندی: گرمی‌ معتدلی دارد و بسیار قابض و خشک است.

صندل: سردی معتدلی دارد و قابض است.

زعفران: گرم و خشک

میخک: گرم و خشک

قسط: گرم و خشک

جوز بویا: لیّن و قابض

سنبل: گرم ‌معتدل

بسباسه: گرم و لیّن

 

باب دوازدهم: پوشیدنی‌ها

کتان: سرد و خشک و قابض

پنبه: گرمی‌ و نرمی‌ معتدلی دارد.

مو[ی حیوانات]: موهای پرپشت، سرد است.

پشم: گرم و نرم است.

کرک درندگان: گرم و خشک است.

 

باب سیزدهم: توابل (ادویه خشک و چاشنی‌ها)

گشنیز: خشک و در گرمی و سردی معتدل است.

زیره: گرم و خشک

زیره رومی (کرویا): گرم و خشک

آویشن: گرم و خشک

دارچین: بسیار خشک و گرمی ‌معتدلی دارد.

زنجبیل و خولنجان: هردو گرم و خشک است.

نانخواه: بسیار گرم و خشک

سیاه‌دانه: بسیار گرم و خشک

انجدان و حلتیتو بیخ انجدان (محروث): گرم و خشک

کاسم: معتدل

سماق: سرد و خشک

زرشک: مرکب‌القوی، معتدل و با لطافت

ابهل: گرم و خشک

مری کوهی سرد و خشک

نمک: گرم و خشک

قره‌قروت: سرد و خشک

رخبین1: لطیف‌تر از قره‌قروت (مصل) است.

 

باب چهاردهم: سرکه، آبکامه، زیتون، کامه و ترشی‌ها، رواحین

سرکه: سرد و لطیف.

آبکامه خوب نیشابوری: گرم و خشک.

آبکامه کوهی: سرد و خشک

کامه‌ها: قوه آن به میزان قوه آن چیزی است که کامه از آن ساخته می‌شود. کامه‌ها کلاً برای معده نامناسب، عطش‌آور و مفسد خون هستند.

شاخه کبر که با سرکه پرورده شده باشد: برای تلطیف طحال خوب است.

سیر پرورده با سرکه، معین هضم است و گرمی‌ را تحلیل می‌برد بویژه اگر کهنه باشد.

شیرازگرفته از سبزیجات گرم ... [جا افتادگی؟]

موشر [؟]: موجب سردی و نفخ کم است.

سبانخ [؟]: سرد و مرطوب.

کرفس کوهی پرورده با سرکه: گرم و مرطوب و معین بر هضم است. موشر از آن غلیظ‌تر است.

 

باب پانزدهم: آب و برف و یخ

بهترین آب چشمه‌ها، آبی است که زمین آن پاک‌وپاکیزه و مجرای چشمة آن به سمت شرق باشد و مسیل آن از بالا به پایین و در معرض آفتاب باشد.

بهترین آب آسمانی، آبی است که در قعر سنگ‌ها پنهان شده و در معرض جریان هوا باشد و آفتاب بر آن بتابد. هر آبی غیر از این، ردئ و نامطلوب است.

برف و یخ طبعِ ردئ و نامطلوب دارند اما برف بهتر از یخ است اگر در کوهستان یا زمین خوبی باریده باشد. بهترین یخ آن است که از آب گوارای صاف نشأت گرفته باشد و وقتی آنرا می‌نگریم شفاف باشد.

 

باب شانزدهم: شراب‌ها (نبیذها)

نبیذ انگور بهترین شراب برای صاحبان مزاج‌های سرد و دماغ و کبدِ سرد است چنانکه برای صاحبان مزاج‌های گرم و دماغ و کبدِ گرم، نامناسب و ردئ است. نبیذ انگور، گرم و مرطوب است و اگر کهنه شود گرم و خشک خواهد بود.

نبیذ مویز گرمی‌ کمتری نسبت به نبیذ انگور دارد و نفخ‌آور است.

نبیذ خرما ملایم‌ترین نبیذها و شرابی مفسد خون است.

 

باب هفدهم: نوشیدنی‌ها و معجون‌ها

سکنجبین ساده: سرد و لطیف است.

سکنجبین [بزوری] که از ریشه و بذر گیاهان گرفته شده باشد گرم و برای معده و کبدی که طبع گرمی‌ دارند، از نوع ساده آن، نافع‌تر است.

سکنجبین، بدلیل ترشی‌اش معده و اعصاب را تضعیف می‌کند.

جُلّاب: سردی معتدلی دارد و اگر با غلظت کمی‌ نوشیده شود برای معده نافع است.

شربت بنفشه: گرمی ‌و سردی معتدلی دارد و ملیّن شکم بوده، برای حرارت ‌معده نافع است. همراه با ادویه مناسب برای معده مفید است. قابض شکم و برای گرم‌مزاج‌ها مناسبتر است.

ربّ به و ربّ سیب: هر دو سرد و قابض شکم‌اند.

ربّ غوره: سردتر از رب به و سیب است و از تهوع جلوگیری می‌کند.

رب توت: سرد است، عطش را برطرف می‌کند، شکم را روان می‌کند و برای زخم‌های دهان مفید استربّ انار: گرم[؟]بوده برای معده نافع و مسکّن حالت تهوع و دل آشوبی است.

 

باب هجدهم: داروهای پرورده

گل‌انگبین شکری: مقوی معده و گرمی‌بخش آن است اما گل‌انگبین عسلی گرمی ‌بیشتری دارد.

مربای بنفشه: گرمی‌ و سردی معتدلی دارد، نرم‌کنندة سینه و شکم است.

مربای زنجبیل: مسخن بدن است اما قابض شکم نیست.

مربای شقاقل: گرم و ملین است و اثر ضعیفی دارد.

هلیله پرورده با عسل: مقوی معده و بدن بوده، از خواب‌آلودگی جلوگیری می‌کند و رطوبت‌ها را از بدن خارج می‌کند.

آمله: خواصی مثل هلیله دارد اما ضعیف‌تر است.

به و سیب پرورده: هر دو تقویت کننده معده بوده و قابض شکم‌اند.

اترج پرورده: گرمی‌بخش معده و کمک‌کنندة هضم است.

 

باب نوزدهم: خواص پختنی‌ها و بریان‌ کردنی‌ها

پختنی‌ها انواعی دارند: اسفیدباجات که ملین و شل کننده‌ و روان‌کنندة شکم‌اند.

حلباتخشک کننده، مقوی و نگه دارنده شکم‌اند و اگر ترکیبی از رازیانه و سکنجبین‌ها باشند طبیعتی معتدل دارند.

لبنیاتی[؟] نظیر مضائر[؟] و خشخاشات[؟] طبیعتی خنک کننده و نفخ‌آور دارند.

جوشانده‌های برگرفته از آب غوره، آب انار، آب سماق و امثال آن، طبیعت و نیروزایی متناسب با آن عصاره‌ها دارند.

طبیعت بریان‌کردنی‌ها مرتبط با خواص گوشت مورد نظر می‌باشد...باب بیستم: خواص شیرینی‌ها

شیرینی دو نوع است: عسلی و خمیری.

شیرینی عسلی وقتی در دهان حل ‌شود و به معده برسد معین هضم است و باعث روانی طبیعت می‌شود. و اگر با بادام ترکیب شود سنگین شده باعث بدی گوارش است.

اما حلوای خمیری، غلیظ و دیرهضم است و باعث انسداد عروق و حرارت در مفاصل می‌شود.

شیرینی‌ها، مغذی بوده و باعث افزایش حجم خون شده، توان جنسی را تقویت می‌کنند.

 

   + فرزانه (ربابه)دریاباری ; ٢:٤٤ ‎ب.ظ ; ۱۳٩٠/٦/۱۸
comment نظرات ()